Урвалтынхаа төлөө албан тушаалаар шагнуулсан энэ бүсгүйгээс монголын бараг бүх телевиз ярилцлага авах гэж яарлаа. “…Монголд одоо нэгэнт МАХН, АН гэсэн хоёр том улс төрийн хүчин ээлжилж төрийн эрхийг барих нь тодорхой болсон болохоор би ийм сонголт хийлээ” гэнээ. Хэнд мөнгө, эрх мэдэл байна, би тэр талд үйлчилнэ гээд шууд хэлчихлээ, хөөрхий энэ эмэгтэй.
Хүн төрөлхтөн урвалтыг хэзээ ч сайшааж байгаагүй юм. Ард олны нэрийг барьж гарч ирээд алдар нэр, хэргэм зэрэгт хүрмэгцээ мөнөөх л авилгач ноёд, ихэмсэг язгууртны талд үйлчилж иргэдийн итгэлийг уландаа гишгэдэг урвагчид аль цаг үед байсаар ирсэн. Гэхдээ тэдний нэгэнт сэвтсэн нэр хүнд хэзээ ч сайнаар дуурсагддаггүй.
Суу билигт хөгжмийн зохиолч Людовик ван Бетховен алдарт 3-р симфонио Францын хувьсгалын удирдагч Наполеонд зориулжээ. Тэрээр Наполеоныг шүтэн бишрэгч байж. Учир нь Наполеоны язгууртны хэмжээгүй эрх мэдлийг эсэргүүцэж, ард олныг уриалан дуудсан зоримог тэмцэл нь тухай үед европ дахиныг бишрүүлж байсан хэрэг. Харин удалгүй ард олны төлөө гэж гарч ирсэн Наполеон Бонапарт өөрийгөө Францын эзэн хаан хэмээн өргөмжилсөнд, түүнийг шүтэн бишрэгч асан суут хөгжмийн зохиолч Бетховен ихэд гутарч, түүнд зориулж бичсэн симфоныхоо өмнөтгөл хэсгийг урж хаяад, зүгээр л ”Баатарлаг” гэсэн нэрээр өөрчилсөн гэдэг. Алдартнуудын урвалт суу билигт хүмүүсийн уран бүтээлд ингэж тусдаг байх нь.
Урвалт үзэн ядалтыг төрүүлдэг. Нийгмийн гажуудлыг тэвчиж чаддаггүй ардчилсан үзэл бүхий олон нийт дээрх жишээг лав сайшаахгүй.
Эх нутгийн газар шороо байгалийн баялагаа хамгаалахын төлөө дайчин үгтэй уриа цууриатуулж, иргэдийг идэвхтэй тэмцэлд дуудаж эхэлсэн 2004 оноос хойш Монголын иргэний байгууллагууд өнөөдрийг хүртэл хөгжлийн тодорхой үеийн туулж ирсэн. Тэдний дунд манай ногоон үзэлтнүүд тэргүүн эгнээнд нь явж өнөөг хүрсэн. Шүүх засаглалын алдаа, авилга хээл хахуулын галзуурлыг шүүн хэлэлцэхдээ бие биенээ хурцалдаг, бас хэн хэнээсээ суралцдаг.
Нэг л болж өгөхгүй байгааг мэдэрч байгаа ч яах ёстойг мэдэхгүй, ямар гарц байгааг олохгүй иргэд дэмий л бухимдаж гэртээ суудаг бол дайчин хурц шийдэмгий тэмцэгчид тэднийг уриалдаг. Түүний араас нийгэм дагадаг. Тэмцэл болгон нийгмийн болж бүтэхгүй бүхний уудлан илчилж засаж залруулахыг шаарддаг. Иргэдийн энэ хүчтэй шахалт шаардлага эрх баригчдыг үйлдэлээ хянахад хүргэнэ. Эцэст нь иргэний нийгэм маань эрүүлжинэ. Энэ бол иргэд та бидний нийгмийн төгөлдөршилд оруулж буй хувь нэмэр.
Ийм тэмцэл нийгмийн хөгжлийг урагшлуулж, ард оло ыг ухаалаг сонголт хийхэд тусалдаг болой. Энэхүү шинэчлэлийн төлөөх тэмцэл дундаас ашиг хайчид мэдээж дунд нь явж л байдаг.

Бүтэн нэг сар хагасын өмнөөс төлөвлөсөн ажил маань бүтэлгүйтэх тийшээ хандсан ч зарим нэг албан тушаалтны дэмжлэгтэйгээр богиносгосон цагаар, ариун цэврийн нарийн горим баримтлах болзолтойгоор үргэлжлүүлэх болов.

Сарын өмнөөс тараасан зарын дагуу хөдөө сумдаас байгаль хамгаалачид, сайн дурын ажилтан, иргэдийн төлөөлөл ирсэн байлаа. Тэдний нэг, Гурвантэс сумын 4-р багийн малчин Жанчивын Даваа гэдэг хүнтэй хоромхон хугацаанд ярилцсан юм.

-Говь нутагтаа баян бүрд үүсгэж, ойр орчноо цэцэрлэгжүүлж байгаа хүн гэж манай сайт дээр  таныг тухай нэг хүн бичсэн байсан. Та хэдийнээс мод тарьж байгаа вэ?

- Би 1991 оноос эхлэн  мод тарьж байгаа. Анх Бургас улиас тарьж эхэлсэн. 1993 оноос хойш  хайлс жигдийг үрээр тарьж ургуулсан. Дараа нь 2005 оноос заг сухайг талбай дээр мөчир болон үрээр  нь тарьж байсана. Одоо миний бага хүү Д. Бат-Очир мод тарих ажлыг уламжлан мод тарьж байгаа. Манай нутаглаж байгаа Сухантын гол энэ говьдоо 10 км ус булагтай газар. Энэ байгаль газрыг хамгаалахад  ойжуулах нь чухал гэж боддог. Манай мод бол говьдоо сайхан төгөл болсон.

-Говийн хамгийн чухал ургамал бол заг гэдэг байх аа. Та заг тарьж байгаа гэсэн үү?

-Загийн үрээр нь үржүүлж байгаа.

-Ургаж байна уу?

-Ургана, арчилгаа л сайн бол ургана шүү. Анх тарьсан улиас 17-18 м өндөр болсон. Жигд хайлаас бүгд үрээ өгдөг.

-Ирэх жил хэдий хэмжээний талбайд мод тарих вэ?

- Өмнийн говийн элс компаний байгаль орчин хариуцдаг Оюунцэцэг Энхбаатар Билгүүн  Сарантуяа  нар нь санаачлан Сухантын голд 2 га-д мод тарихаар санаачилж нутгийн малчин  Д. Бат -Очиртой хамтран намраас эхэлж талбайгаа засаж хашиж эхлээд байгаа. Хавар мод тарихад Бат-Очир суулгац олныг тариалж бэлтгэсэн байдаг. Энэ нь зөөвөрлөн тарихад бэлтгэн суулгацууд юм. Үүнд бургас, улиас, хайлаас жигд бүгд 20000 гаруй суулгац байгааг хавар зөөвөрлөн тариалах болно.үүнээс гадна нутгийн загийг үрээр нь тариалж байна. Миний хүү Билгүүний санааачлагаар үхрийн нүд, чацаргана , модлог улиас зэргийг цөөөн тоогоор тарьж эхлээд байна. Говьд ургах найдвартайг нотлоод байгаа.

-Хамтарч ажилладаг тусалж дэмждэг хүмүүс байдаг биз дээ?

-Манай хүүхдүүд л голдуу надад тусалж, хамтарч мод суулгацаа бэлддэг дээ.  Сум орон нутгийнхан маань бол намайг мэднээ.  Сүүлийн үед хүмүүс мод бут тарих их сонирхолтой болж. Говьд ганц хэцүү зүйл бол ус. усгүй л бол ямар ч сайхан мод тариуд нэмэргүй шүү дээ.

-Та хаанаас яаж ус авдаг вэ?

-Манай нутагладаг гэж би түрүүн хэлсэн шүү дээ.  Сухантын гол маань энэ говьдоо 10 км ус булагтай газар. Уг нь тэр хавьд урь өмнө олон жижиг горхи байсан. Одоо ганц нэгхэн булаг л үлдэж. Манай ойролцоо  гол байдаг болохоор мод тарих, услах арчлахад арай дөхөм болж байгаа юм даа.

-Цаашид  та энэ ажлаа улам өргөжүүлэхийн тулд юу хийх хэрэгтэй гэж боддог вэ?

-Хойшид энэ төгөл байгуулж ойжуулах хувь хүн албан газар байвал хүлээн авах ба хөрөнгө оруулж хамтрах түнш хайж байдаг даа.

-Танай суманд хэр олон уул уурхайн компаниуд байдаг вэ? Тэд танайхаас мод суулгац авч нөхөн сэргээлт хийх тал дээр хамтарч ажиллах тухай ярьдаг уу?

Манайхаас 10 км зайд нүүрсний уурхайнууд байдаг.  Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын нутаг Нарийн Сухайтын нүүрсний  3 том уурхай олдворлож байгаа. Гэсэн хэдий нутаг газраа нөхөн сэргээх мод сөөг тарих ажил тун бага хийж байна даа.

Оны эхний хэдэн өдөр интэрнет ухаж, олж мэдсэн зарим нэгэн сонирхолтой таамагийг уншигчидтайгаа хуваалцая гэж шийдлээ.

2010 оныг их өөрчлөлтийн эхлэл гэж гэж бичиж байна.  Сүүлийн хэдэн жилийн турш 2012 онд дэлхий сөнөнө гэж, зарим нь бүүр галав юүлэх тухай ярьж, нам дор газруудад бараг хүн үлдэхгүй их гамшиг болно бичих нь элбэг болсоныг та нар анзаарсан байлгүй.  Харин  маргааш юу болохыг мэддэггүйдээ бид амар амгалан байдаг. Дэлхий нэг л өдөр дэлбэрч магадгүй гэсэн ч маргааш лав биш гэж боддог.

Яагаад  астролгич,  зурхайч, зөнчид нэгэн дуугаар 2012 онд айхавтар том өөрчлөлт болно гэж хэлээд байгаа юм бол оо? Үүнийг зах зухаас нь бага ч гэсэн тайлбарласан юм байна уу гэж хайсан юм.  Эрлийн үзүүрт хэд хэдэн таамаг олж мэдлээ.

Зарим зөнчид, эзотерикчид (далд ертөнцийн тухай судалж, түүнийг оюуны далд ухамсрын мэдээлэлтэй холбон тайлбарладаг хүмүүс. ред) үүнийг “хүн төрөлхтөн байгальтай хайр найргүй харьцаж, хэвлийг нь ухаж төнхөн, судас шөрмөсийг нь таслан байж хамаг баялгийг нь хоосолсныхоо барцадыг эдлэх цаг нь ирж байгаа. Дэлхий нэг л өдөр шилгээж, өөр дээрээ цэвэрлэгээ хийх болно” гэж тайлбарладаг. Алт, эрдэнэс ухаж баяжигсад газрын баялагийг бараг ганцаараа эдэлснийхээ төлөөсийг энэ өдрүүдэд хүртэх юм байна гэж ойлгож болохоор.  Гэтэл алт ухаагүй, ашгаас нь ч аваагүй нөхөд хоморгонд нь явчихаж мэдэхээр байгаа юм бас. \Харин бурханд чин сүсэгтэй, бясалгал залбирал үйлддэг, нийтийн эрх ашгийн тусын тулд буян ном үйлддэг хүмүүс энэ аюулаас хохирол багатай гарна гэж зөн билигчид хэлээд байгаа. Тэгэхлээр    байгалийн баялагаа харамладаг, нутгаа усаа хамгаалж тэмцдэг ногоон үзэлтнүүд тэдний ивээлд багтаж бас магадгүй юм.\

Одоохондоо хүн төрөлхтөн тайван амгалан байгаа ч ирэх аюулын тухайд сэтгэл түгшиж байна. Урьд хожид учирч байгаагүй үер ус, ган гачиг, цас зудын гамшиг дэлхий нийтэд нүүрлэж орон бүр өөр өөрийн зовлонг амсаж байна.

Энэ тухай ярих тусам  ирээдүйн тухай айдас төсөөлөгддөггүй гэж үү?  Нэг л өдөр эрчлэн хуйларсан догшин давалгаа дэлхийн нүүрийг угаахад хүн гэдэг бодгал өчүүхэн зомгол мэт хөвж алга болно. Аймаар байгаа биз дээ? Алт эрдэнэсийг авдар авдараар нь хурааснаараа баячууд аврагдана гэсэн ойлголт  мэдээж байхгүй. Авилга энд үйлчлэхгүй.

Зөнчдийн хэлж байгаагаас ийм л зүйл төсөөлөгддөг. Эцэст нь энэ бүх үйл явц, зөгнөл сануулга хүн төрөлхтөн байгалийг эзэмдэж ирсэнээрээ гайхуулж явсан эрин үе дууссаныг хэлээд байна.  Харин одоо байгаль дэлхийг аргадаж, хайрлан хамгаалж, нөхөн сэргээх хандлагыг хүчтэй болгох цаг ирсэнийг сануулж байна.

Харин  одоо одон орон судлаачид 2012 оны тухай юу гэж тайлбарласныг  сонирхоё.  Тэдний  (www.acumind.com) бичсэнээр 2010 он бол өөрчлөлтийн салхи салхилж эхлэх жил аж. Учир нь 2012 онд Ураан гариг Плутон гаригтай 44 жилийн дараа анх удаа хурц тэгш өнцөгт үүсгэх байрлалд дахин нэгдэх бөгөөд сансар огторгуйд болох энэ үйл явц хүмүүн төрөлхний амьдралд хэрхэн яаж нөлөөлдөгийг тэд эртнээс судалж тогтоосоор байж.

Одоогоос 44 жилийн өмнө буюу 1966 онд Ураан гариг Плутонд нэгдсэн гэнэ. Энэ  хоёр гаригийн  нэгдэл, давхцал, тэр  нь хэдэн градусын ямар өнцөг гаргаж хэдий хугацаагаар тэр байрлалаа хадгалах зэргээс шалтгаалан дэлхийд үзүүлэх нөлөө нь асар их байдаг бололтой юм.   Чухамдаа тэр л нэг эвгүй байрлалд нэгдсэн тэрхүү 1966 оноос хойш дэлхийн амьдрал, нийгмийн хандлагыг орвонгоор нь өөрчилсөн олон хүчтэй өөрчлөлтүүд болсон гэж бичжээ. Тухайлбал, Вьетнамын дайны эсрэг олон нийтийн тэмцэл өрнөсөн хийгээд бусад олон оронд гарсан цэрэг дайны мөргөлдөөн тэмцэл энэ үеэс эхтэй аж.

Түүнчлэн сексийн хувьсгал гэгдэх дурлалт хосуудын харилцаанд сэв суулгах үнэнч бус явдлыг дэврээсэн тохиолдлын хавьтал, замбараагүй бэлэгийн харилцаа энэ үеэс үүсчээ.  Мөн ижил хүйстэний бэлгийн харилцаа ил тод болсон нь мөн л энэ үеэс эхтэй гэнэ. Өдгөө цөөн хэдэн оронд  ижил хүйтсний гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.  Энэ нь цөөнхийн эрхийг хүндэтгэн үзэх ардчилсан зарчимыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлж байгаа явдал гэж тайлбарладаг.

44 жилийн өмнө тохиосон гариг эрхэсийн  тэр нэгэн онцгой тохиодол хүн төрөлхтөнд дээр дурьдсан томоохон өөрчлөлтүүдийг авчирсан гэж үздэг аж.  Харин 2012 онд болох Ураан, Плутон гаригуудын нэгдэх тохиол нь дээрхээс өөр, илүү өргөн хүрээг хамарсан өөрчлөлтийг авчирах тухай бичиж байна. Гэхдээ энэ өөрчлөлтийг дандаа муугаар зөгнөсөнгүй, зарим таатай мэдээ ч бас байна.  Тэр дундаас ирж байгаа 2010 оныг дээрх их өөрчлөлтийн урьтал жил байх болно гэжээ.

ГУРАВЫН ТОО- ОГЦОМ ӨӨРЧЛӨЛТИЙН БИЛЭГДЭЛ

2010 он. 2+0+1+0=3. Энэ он 3 тоог илэрхийлнэ.

Бид эндээс юу хүлээж болох вэ?

Та бүхнийг суудалдаа бат сууж, суудлын даруулгаа бэхлэхийг зөвлөх байна. 2010 он бол сүүлийн 49 жилд хамгийн их дэвшил хийгээд хүчтэй тэсрэлт бүхий үйл явдал өрнөх жил байх болно.

Яагаад? Учир нь 2010 гэсэн тооны нийлбэр 3 нь шинээр төрөх, шинэ өсөлт, бүтээлч үйл ажиллагааны сэргэн мандалтын эхлэлийг билэгдэх тул олон нийтийг хамарсан бодлого шинэ шатанд гарах, санхүүгийн болон батлан хамгаалахын, нийгмийн салбарт огцом өөрчлөлт шинэчлэлтийг авчирна.

Дэлхий ертөнц өнөөгийн санхүүгийн хямралаас гарч, хувь хүний амьдрал цаашдаа засгийн газрын хуучин дүрэм журамаас хамаараад байхаа болино. Ер нь амьдралын нэгэн хэвийн бүтэц хэв загвараас гарч, хэн нэгэн эрх мэдэлтэн, дарангуйлагчаас хамаараад байхгүйгээр шинэ үйл явдал ар араасаа өрнөнө. Нийгмийн хандлага хийгээд бодол сэтгэлгээний шинэ хэв загвар руу орсоноор амьдрал тэр чигээрээ хурдтай урагшлах хөгжлийн тэсрэлт болж хувирна. 2010 он бүхэлдээ өмнөх жилүүдтэй адилгүй бөгөөд энэ нь нэг үгээр хэлбэл 2012 онд болох, ертөнцийг бүхэлд нь хувьсган өөрчлөх их өөрчлөлт шинэчлэлийн урьтал жил байх болно.

-Говийн мазаалай яг хаагуур байдаг гэнээ. Одоо очлоо гэхэд харах боломж бий юу?

-Сэгс Цагаан Богдоос эхлээд Атас Ингэсийн нуруу хавьцаа л бий дээ. Манай Эхийн голоос цаашаа Игмийн нуруу гэж бий тэнд ганц нэг байсан одоо алга болсон. Шилийн нуруунд байсан одоо бүүр ч байхгүй болсон. Одоо Цагаан богдоос хойшоо Атас хүртэл ганц нэг мөр тааралдаж байгаа юм даа. Бажууны үндэс, хожуул идээд явсан мөр байгаа юм. Түүнээс биш нүдээр олж харах нь ховор доо. Мазаалай бол өвөл ичдэг амьтан. 11-р сарын сүүлчээс 3-р сарын эхэн хүртэл ичнэ. Одоо бол олж харах боломжгүй.

-Та ингэхэд хамгийн сүүлд хэзээ харсан бэ?

-Хамгийн сүүлд уржинан жил харсан юм байна. Одоо ч би тэтгэврийн өвгөн тэр болгон мазаалайн араас явж чадахгүй болж дээ. Ер  нь бол морь тэмээгээр явж л мазаалайд ойртож очно ш дээ. Тэгэхгүй бол машин тэрэг, мотоциклээр очвол дуу чимээнээс нь үргээд алга болно. Саяхан манай хэдэн байгаль хамгаалагчид тэжээл өгөхөөр явахдаа олж харсан гэсээн.

-Одоо хэдэн тоо толгой байгаа бол?

-Байгаль хамгаалагчид бол хорин хэдэн юм байгаа гэдэг юм. Би арай олон байгаа байх гэж боддог.  Анх би 15 настай байхдаа мазаалайг олж харж байсан. Тэр үед зөндөө харагддаг байлаа. Хөөрхөн муусайн бамбараа дагуулчихсан явж байдаг сан.  Харин одоо бамбар ер үзэгдэхээ больсон байна. Бамбарын мөр андашгүй л дээ, хөөрхөн жижигхэн хөлийн мөр байдгийм. Мазаалай хоёр жилд нэг удаа төллөдөг гэж би дуулсан. Хоёр, гурван ихэр төл гаргах нь тун ховор гэнэ лээ. Уг нь идэш хоол нь элбэг байвал жилдээ нэг төллөдөг л юм гэсэн.

-Мазаалай юу иддэг юм бэ? Тэжээлийг нь яаж өгдөг юм?

-Мазаалай зэрлэг, махчин амьтан шүү дээ. Гэхдээ бас өвс ургамалаар хооллоно. Яахав, идэш тэжээл ховордоод ирэхээр  хүний тавьж өгсөн хоол тэжээлийг идэж байгаа юм л даа. Бажуун гэж гишүүний төрлийн ургамлыг бусад зүйлстэй хольсон тэжээл өгдөг. Тэжээл тавьж өгөөд байхаар тэр хавиас салахгүй эргэлдээд л байна шүү дээ. Тэгээд бас хамгийн чадалтай нь түрүүлж иднэ, үлдэгдэлийг нь чадал муутай нь идэх жишээтэй. Идшээ идчихээд зуны цагт бол сухайн сүүдэр, бут сондуулын дор ороод хэвтчихдэг амьтан. Би тэр амьтанд чинь бүүр 3-4 метрийн зайтай очиж зургийг нь авахуулж байсан удаатай.  Хүн харахаараа архираад, хяраад хэвтчихдэг амьтан байна лээ. Модоор хатгаж байж босгож байсан. Зэрлэг амьтан юм чинь хүн рүү дайрч магадгүй шүү дээ. Би ч айгаад ойртоогүй.

-Мазаалай ер нь Монголоос өөр оронд байдаггүй юм уу?

-Байхгүй. Мазаалай, хавтгай хоёр бол ердөө Монголд л цөөхөн үлдчихээд байгаа. Манай Эхийн голоос баруун тийш явсаар байгаад Өвөр талын хоолой, Маазангийн нуруу зэрэг хоолойнууд нийлсээр, Хонин усны говь хүрээд хятадын нутаг руу орохоор цастай уулын орой харагддаг юм. Тэндээс манай энэ мазаалайг гаралтай  гэж хятадууд үздэг юм гэнэ лээ. Хятадууд ганц байснаа хороогоод дуусчихсан юм шиг байгаа юм.

-Мазаалайг харах гэж гадаад дотоодын олон хүн тань руу очдог байхаа. Гэхдээ хүссэн болгон олж хараад байх боломжгүй биз?

-Өө зөндөө хүмүүс очно. Заримыг нь дагуулж Цагаан богдын араар явж л байсан. Канадын нэг хүнтэй дөчин хэд хоног тэмээгээр яваад нэг удаа  мазаалай олж хараад зургийг нь авуулж байсаан. Заримдаа ч бүтэн сараар яваад олж харахгүй тохиолдол зөндөө шүү дээ.

-Та ингэхэд хэдэн жил мазаалайг харж хамгаалж байна даа?

-1977 оноос хойш байгаль хамгаалагчаар 18 жил ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан даа. Байгаль хамгаална гэдэг их сайхан ажил байдаг юм шүү дээ. Хүн бол байгальтайгаа хүйн холбоотой тул эх болсон байгаль дэлхийгээ л хайрлан хамгаалдаг байх учиртай юм.

-Таны залуу байсан  үетэй харьцуулахад нутаг орны тань байгаль экологийн байдал хэрхэн өөрчлөгдсөн, цөлжилт хэр зэрэг мэдрэгдэж байгаа бол?

- Маш их цөлжиж байна. Гол ус, нуур цөөрмүүд ширгэж алга болж байна. Өвс ургамал ургахаа болчихлоо. Өвс ургамалгүй болчихоор зэрлэг амьтад  хоол тэжээлгүйгээс өлсөж үхэн, өөр нутаг орон руу дайжиж байна.  Говь нутагт бороо оруулдаг арга байдаг бол түүнийг л хийж баймаар байна. Нэг жил сайн бороо хур ороотохвол манай говь хоёр гурван жилдээ амьтанд хоол идүүлчихнэ шүү.

-Энэ зун танай нутаг зуншлага ямар байв?

-Энэ жил муу байлаа. Бороо ороогүй.  Уржнан жил овоо сайн байсан. Бороо хуртай. Тэр жил овоо тахиж, лам нар ирж ном уншсан, тэгэхээр нээрээ бороо ордог юм байна лээ. Овоо тахисанаас хойш дөрөв таван удаа бороо орсон. Говьд 4-5 удаа бороо орно гэдэг бол маш сайн зун боллоо гэсэн үг.  Тэр жил ургасан өвс ургамал өнөө жил хүртэл  амьтадыг хооллолоо шүү дээ.

-Одоо өвөлжилт ямар байгаа вэ?

-Өвөлжилт тааруу даа. Ядаж байхад Говийн дархан газар руу энэ өвөл 40-50 мянган мал орж өвөлжихөөр болчихлоо. Дархан газарт олон мал орохоор ан амьтадыг нь үргээж, хороож байгалийг бохирдуулаад, ургамал ой модыг сүйтгээд эхэлдэг. Ган зуд болсон, малаа бэлчээх бэлчээргүй боллоо гэж ийм шийдвэр гаргаж байгаа  юм байна лээ. Би энийг буруу л гэж боддог. Дархан цаазтай газрыг нэгэнт хамгаалах гэж байгаа л бол  хууль номынхоо дагуу хамгаалаасай гэж боддог юм, би.

Говийн мазаалай гэж монголд төдийгүй дэлхийд нэн ховордсон амьтан. Энэ амьтаны араас 20 гаруй жил дагасан, өдгөө 84 настай ахмад байгаль хамгаалагч Ц.Зэсхүү гуайтай ярилцлаа.

-Говийн мазаалай яг хаагуур байдаг гэнээ. Одоо очлоо гэхэд харах боломж бий юу?

-Сэгс Цагаан Богдоос эхлээд Атас Ингэс гэх нэртэй уулын хавьцаа л бий дээ. Манай Эхийн голоос цаашаа Игмийн нуруу гэж бий тэнд ганц нэг байсан одоо алга болсон. Шилийн нуруунд байсан одоо бүүр ч байхгүй болсон. Одоо Цагаан богдоос хойшоо Атас хүртэл ганц нэг мөр тааралдаж байгаа юм даа. Бажууны үндэс, хожуул идээд явсан мөр байгаа юм. Түүнээс биш нүдээр олж харах нь ховор л доо. Мазаалай бол өвөл ичдэг амьтан. 11-р сарын сүүлчээс 3-р сарын эхэн хүртэл ичнэ. Одоо бол олж харах боломжгүй.

-Та ингэхэд хамгийн сүүлд хэзээ харсан бэ?

-Хамгийн сүүлд уржинан жил харсан юм байна. Одоо ч би тэтгэврийн өвгөн тэр болгон мазаалайн араас явж чадахгүй болж дээ. Ер нь мазаалайг харж хамгаалдаг хүмүүс, байгаль хамгаалагчид морь тэмээгээр явж л ойртож очно ш дээ. Тэгэхгүй бол машин тэрэг, мотоциклээр очвол дуу чимээнээс нь үргээд алга болно. Саяхан манай хэдэн байгаль хамгаалагчид тэжээл өгөхөөр явахдаа олж харсан гэсээн.

-Одоо хэдэн тоо толгой байгаа бол?

-Байгаль хамгаалагчид бол хорин хэдэн юм байгаа гэдэг юм. Би арай олон байгаа байх гэж боддог.  Би анх 15 настай байхдаа мазаалайг олж харж байсан. Тэр үед зөндөө харагддаг байлаа. Хөөрхөн муусайн бамбараа дагуулчихсан явж байгаа харагддаг сан.  Харин одоо бамбар ер үзэгдэхгүй болсон байна. Бамбарын мөр андашгүй л дээ, хөөрхөн жижигхэн хөлийн мөр байдгийм. Мазаалай хоёр жилд нэг удаа төллөдөг гэж би дуулсан. Хоёр, гурван ихэр төл гаргах нь тун ховор гэнэ лээ. Уг нь идэш хоол нь элбэг байвал жилдээ нэг төллөдөг л юм гэсэн.

-Мазаалай юу иддэг юм бэ? Тэжээлийг нь яаж өгдөг юм?

-Ер нь бол зэрлэг, махчин амьтан шүү дээ. Гэхдээ бас өвс ургамалаар хооллоно. Яахав, идэш тэжээл ховордоод ирэхээр  хүний тавьж өгсөн хоол тэжээлийг идэж байгаа юм л даа. Бажуун гэж гишүүний төрлийн ургамлыг бусад зүйлстэй хольсон тэжээл өгдөг. Тэжээл тавьж өгөөд байхаар тэр хавиас салахгүй эргэлдээд л байна шүү дээ. Тэгээд бас хамгийн чадалтай нь түрүүлж иднэ, үлдэгдэлийг нь бусад нь чадал муутай нь идэх жишээтэй. Идшээ идчихээд зуны цагт бол сухайн сүүдэр, бут сондуулын дор ороод хэвтчихдэг амьтан. Би тэр амьтанд чинь бүүр 3-4 метрийн зайтай очиж зургийг нь авахуулж байсан удаатай. Хүн харахаараа архираад л хэвтээд байдаг, хярчихдаг амьтан байна лээ. Модоор хатгаж байж босгож байсан. Зэрлэг амьтан юм чинь хүн рүү дайрч магадгүй шүү дээ. Би ч айгаад ойртоогүй.

-Мазаалай ер нь Монголоос өөр оронд байдаггүй юм уу?

-Байхгүй. Мазаалай, хавтгай хоёр бол ердөө Монголд л үлдчихээд байгаа. Өөр оронд байхгүй. Манай Эхийн голоос баруун тийш явсаар байгаад Өвөр талын хоолой, Маазангийн нуруу гэх мэт хоолойнууд нийлээд, Хонин усны говь хүрээд хятадын нутаг руу орохоор цастай уулын орой харагддаг юм. Тэндээс манай энэ мазаалайг гаралтай гэж хятадууд үздэг юм гэнэ лээ. Хятадууд болохоор ганц байснаа хороогоод дуусчихсан юм шиг байгаа юм.

-Мазаалайг харах гэж гадаад дотоодын олон хүн тань руу очдог байхаа. Гэхдээ хүссэн болгон олж хараад байх боломжгүй биз?

-Өө зөндөө хүмүүс очно. Заримыг нь дагуулж Цагаан богдын араар явж л байсан. Канадын нэг хүнтэй дөчин хэд хоног тэмээгээр яваад нэг удаа  мазаалай олж хараад зургийг нь авуулж байсаан. Заримдаа ч бүтэн сараар яваад олж харахгүй тохиолдол зөндөө шүү дээ.

-Та ингэхэд хэдэн жил мазаалайг харж хамгаалж байна даа?

-1977 оноос хойш байгаль хамгаалагчаар 18 жил ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан даа. Байгаль хамгаална гэдэг их сайхан ажил байдаг юм шүү дээ. Хүн бол байгальтайгаа хүйн холбоотой байдаг тул эх болсон байгаль дэлхийгээ л хайрлан хамгаалдаг байх учиртай юм.

-Таны залуу байсан цаг үетэй харьцуулахад нутаг орны тань байгаль экологийн байдал хэрхэн өөрчлөгдсөн, цөлжилт хэр зэрэг мэдрэгдэж байгаа бол?

- Маш их өөрчлөгдөж, цөлжиж байна. Гол ус, нуур цөөрмүүд ширгэж алга болж байна. Өвс ургамал ургахаа болчихлоо. Өвс ургамалгүй болчихоор л амьтад хоол тэжээлгүйгээс өлсөж үхнэ, өөр нутаг орон руу дайжина. Говь нутагт бороо оруулдаг арга байдаг бол түүнийг л хийж баймаар байна. Нэг жил сайн бороо хур ороотохвол манай говь хоёр гурван жилдээ амьтанд хоол идүүлчихнэ шүү.

-Энэ зун танай нутаг зуншлага ямар байв?

-Энэ жаахан муу байлаа. Бороо ороогүй. Уржнан жил овоо сайн байсан. Бороо хуртай. Тэр жил овоо тахиж, лам нар ирж ном уншсан, тэгэхээр нээрээ бороо ордог юм байна лээ. Овоо тахисанаас хойш дөрөв таван удаа бороо орсон. Говьд 4-5 удаа бороо орно гэдэг бол маш сайн зун боллоо гэсэн үг. Тэр жил ургасан өвс ургамал өнөө жил хүртэл амьтадыг хооллолоо шүү дээ.

-Одоо өвөлжилт ямар байгаа вэ?

-Өвөлжилт тааруу даа. Ядаж байхад Говийн дархан газар руу энэ өвөл 40-50 мянган мал орж өвөлжихөөр болчихлоо. Дархан газарт олон мал орохоор ан амьтадыг нь үргээж, хороож байгалийг бохирдуулаад, ургамал ой модыг сүйтгээд эхэлдэг. Ган зуд болсон, малаа бэлчээх бэлчээргүй боллоо гэж ийм шийдвэр гаргаж байгаа юм байна лээ. Би энийг буруу л гэж боддог. Дархан цаазтай газрыг нэгэнт хамгаалах гэж байгаа л бол хууль номынхоо дагуу хамгаалаасай гэж боддог.

Монголын түүхэнд тод мөртэй, шашин соёлын тэргүүн, гэгээрсэн хутагт хувилгаадын номлол, ирээдүйг зөгнөсөн бошигийг уншигчдадаа хэсэгчлэн хүргэж байгаа билээ. Дэлхийн дулаарал, байгалийн элдэв гамшиг энэ бүхэн хүн төрөлхтөнийг айдаст автуулж байгаа өнөө цагт хутагтуудын хэдэн зууны тэртээх гэрээслэл хүмүүст нэгийг бодогдуулах болов уу.
Өмнөх нийтлэлдээ VIII Богд Агваанлувсангийн гэрээслэлийг хүргэсэн. Энэ удаад V Богд Цүлтэмжигмэд ирээдүйг хэрхэн харж юу гэж айлтгасныг сонирхуулая.

1820 онд тавхан настайдаа Монголд заларч бурханы шашны тэргүүн Жэвзүндамба хутагтын хувилгаан V Богд хэмээн өргөмжлөгдсөн Лувсанцүлтэм бээр ердөө 28 –хан насыг насласан хэдий ч бурханы шастир номыг хичээнгүйлэн судалж, эгэл даруухан амьдрахдаа Гандантэгчилэн хийдийг төрөл бүрийн эрдэм ухааныг сургах төв болгохыг зорьж байжээ. Төрөлхийн эрдэм тодорхой, зөн билэг саруул тэрбээр монголын шашин ирээдүйн тухай бошгоо олонтаа айлдаж байсан байна.
Залуухан Богдын 26 насны сүүдэр тохиосон 1840 оны хаврын тэргүүн сарын шинийн долооны шөнө гэнэт санаанд нь буусан онгодоор 「Орчлонгийн сав шиминй дуулал」 хэмээх алдарт зохиолоо бичжээ
… Эвдэрч үл дуусах сав ертөнц
Энэлж үл дуусах шимийн амьтан
Эргэж үл дуусах гаслант орчлон
Эндүүрч үл дуусах мунхаг сэтгэл ээ….
хэмээн орчлон ертөнцийн юмс үзэгдлийн зөрчил тэмцэл, жам ёс, үнэн төрхийг тодорхой өгүүлсэн энэхүү бүтээл нь дорнын утга зохиолын санд түүнийг нэрийг мөнхөлсөн байдаг.

Харин бид түүний ирээдүй цагийг харж илтэд оносон номлолоос нь энд илүүтэй сонирхуулахыг хүслээ. 「Ирээдүйг эш үзүүлсэн бошгууд」 хэмээх эл номыг эмхэтгэн гаргагч бурханч лам Пүрэвбат, өргөн олон түмэн зориулсан номын хурим дээрээ V Богд бошгийг олонтаа дурьдаж байсан.
Тавдугаар Богдын ирээдүйг харсан бошгод Монголын туулж өнгөрүүлсэн түүхийн нэгэн хэсэг тов тодорхой өгүүлсэн нь гайхмаар. Уншигч та үүнийг өөрсдөө уншиж мэдсэний хойно чухам ямар ямар үйл явдлыг хэрхэн онож хэлсэнийг тунгаах буй за хэмээн илүү тайлбар хийхээс зайлсхийв.

Ишлэл 1, /хуудас 119-120/. … хожим төмөр бичин жилд /1920/ цаг урваж хямрах буй. … Тийн цөвүүн цаг нөмөрсөн төмөр тахиа жил /1921/ хүн бүхэн шулмасын цэрэгт хөтлөгдөн маш олон хүн шулмасын цаазаар үхнэ. ….Хаад ноёд муу нэрийн төдийгөөс өөр юу ч үгүй болох.
Усан нохой жил /1922/ буюу түүнээс хойш шар, хар бүгдээр цэргийн нэр хүлээн авч, цэрэгт морь хүн олноор дайчилагдъюу.
Модон хулгана жил /1924/ Монголд шашны наран харанхуй болж сүм хийд цэргийн балгас болох.

Ишлэл 2, /хуудас 123-124/ … тэр цагт бурхан шүтээнүүд бүгл тахилын орноос зайлна. Амьтан ард бүгдэд үзэгдэхгүй нуугдана. Чойр дацангууд таван ботийн судруудыг сайтар боогоод битүүмжлэх болно. Бөө хэмээх тарничны номын сангийн ам нээгдэж хар зүгийн тэнгэр лусыг авралын орон хэмээн шүтнэ.
Шашныг эвдэгчид шашин барина. Дээрэмчин хулгайчид ноён түшмэл болно. Шашны дээд хутагт хувилгаадын сэтгэл зовж өеөдөх болно.

Ишлэл 3, /хуудас 125/ Морин жилийг үзсэн бүхэн /1990/ сайн хувьтай, аяа гайхамшиг. Монгол оронд хойд зүгээс наран ургаж, өмнө зүгээс шашны наран мандан ургах цагт бадамжунайн нууц тарнийн ном дэлгэрэх магад. …Тэр цагт цог төгөлдөр Очирваань бурханд залбиран түүний номлолд шамдагтун.
Ишлэл 4, /хуудас 126/. Түвдийг хятадууд боолдоо оруулмуй. Хар зүгийн хааныг цагаан зүгийн хаан дийлмүй. Би ч гэсэн дэлгэрүүлсэн шашныхаа дайсны голт зүрхийг дармуй. Тэнгэр дийлэх болтугай. Өлзийхутаг орших болтугай.
…Хувь дутуу хүнд энэ номыг бүү үзүүл, цааш бүү дамжуул…
Харин хувь сайтай хүмүүст үзүүлбээс Шамбал дор төрмүй.
Ум сайн амгалан болтугай.

Өнөөдөр тохиож байгаа энэ бүх гамшигийг харин хэдэн зууны тэртээгээс зөн совинт мэргэд урьдчилан харж сануулж сэрэмжлүүлж байсан байх юм.
Бурханч лам Г.Пүрэвбатын эмхэтгэсэн “Ирээдүйг эш үзүүлсэн бошгууд” хэмээх номонд их номт хутагт хувилгаад нар ирээдүйд учрах элдэв гамшигийн талаар зөгнөн хэлээд зогсоогүй, зовлон тохиох цагт хохирол багатайгаар гэтлэх аргын тухайд мөн айлджээ.

Бидний үеийнхэн наймдугаар Богдын талаар бага сага мэднэ. Гэхдээ түүний ирээдүйг зөгнөсөн бошго (ирээдүйг зөгнөсөн номлол, гэрээс гэж ойлгож болно) талаар өнөөдрийн хүртэл огт мэддэггүй байлаа. Монголчууд шашин шүтэх эрх чөлөөгөө бараг бүтэн зууны турш хасуулж явса болохоор Богд гэгээнтэний номлол, буддын сургаалийн үнэн мөн чанарыг төдийлөн сайн таниж мэдээгүйн дээр хутагт хувилгааны зөнч мэргэн сургаалыг өнөө хүртэл өргөн олон нийтэд нээн толилуулж байсангүй.

Энэхүү сургаал номлолыг монгол түмнээ дахин шинээр өргөн толилуулсан бурханч лам ПҮРЭВБАТ танаа талархсанаа дахин дахин илэрхийлье. Тэрбээр эмхэтгэсэн эл номондоо “хамгийг болгоогчийн оношлогоо гэдэг бол бүгдийг өөрийн алган дээрээ буй мэт тодорхой харж айлдсан зүйл. Бид үнэний ухаанаар шинжвээс улс орныхоо байр байдал, ирэх жилийн өнгө аяс энэ бүгдийг амархан мэдэж болно. Хамгийн гайхамшигтай нь бид өөрсдөө сайн муу явах бүх үйлээ атгаж төрдөг учраас амьдралыг өөрчлөх бүрэн боломжтой” гэсэн нь өнөөдөр хүмүүст нэгийг бодогдуулах болов уу.

Энэхүү гэрээслэлд хэцүү цагийг даван туулах хамгийн гол зам нь авралтай зөв үзлийг барих явдал гэдгийг хутаг хувилгаад номлож,
“Баян сайн бөгөөс ядарсан нэгэнд туслах хэрэгтэй.
Номч мэргэн бол мунхаг, харанхуй нэгэнд тусал” гэжээ.

Түүнчлэн хутагтын энэхүү ирээдүйг зөгнөж, зөв үзлийг номлосон гэрээслэлийг олноо түгээж, тараах аваас ач тус нь ирэхийг наймдугаар Богд номлохдоо:
“Миний энэ сургаалыг нэгэн сарын дотор нэгэн удаа дуудваас гэрийн барцад арилмой. Хоёр удаа дуудваас гадаад саад барцад арилна. Гурван удаа дуудваас гурван муу заяанд учрахгүй, гучин гурван төрөлдөө бурханы оронд надтай учирюу” гээд “ хэрэв би худал номлол гаргасан байх юм бол, зөвийг буруу тийш нь аваачъя гэсэн бол, сайн муу ч гэсэн 51 төрлийг үзүүлэгч Абидын хувилгаан богд Жавзандамбын гэгээн дахиж бүү болоё. Бурхан бүү болоё. Тангарагаа эвдэе, тамын ёроол сахьяу” хэмээн тангараглажээ.

21-р зуунд дотоод соёл монголчуудаас эхэлж хүн төрөлхтөнд түгэн дэлгэрнэ гэсэн бошго бас байдаг аж. Ингээд одоо та бүхэнд наймдугаар Богд Жавзандамба хутагтын гэрээслэлээс толилуулая.

Ишлэл 1: “Ирээдүйг иш үзүүлсэн бошгууд”, хуудас 136-137.
“Төмөр хулгана жилээс усан бичин жил хүртэл (1900-1992) халх Монголын хойт зүгээс хүмүүний дүрстэй адгуусны байдалтай, олон янзын шар нүүртэй, С, Е, Я, А, Н хэмээх нэртэй хүмүүс ирж монголын цогт эрдэнийг булаан авна…, … энэ үед лам хүн хар хүний боол болно, лам хүн цэрэгт мордоно…, ноён хүн нохой мэт болно. …Тэр цагт хүрээ хийд байвч цэрэг түшмэд дайснуудын балгас болно. Энэ цагт Монголын шашин, төр нэрийн төдий болно”.

Энэхүү бошго нь монголын түүхийн нэгээхэн хэсгийг өгүүлж байна. Коментерний зөвлөлт орос улсын нөлөөгөөр монголын төр хэрхэн ор нэрийн төдий болж, тэдний даалгавраар хэчнээн олон лам хуврагийг буудан алж, сүм хийдийн эвдлэн сүйтгэснийг бүгд мэднэ. Ноёд баядыг феодалын үлдэгдэл хэмээн нүд үзүүрлэж тэдний сонгох сонгогдох эрхийг хасаж, хөрөнгийг хурааж байсаныг түүх өгүүлдэг. Энэ үеийн хүртэл түүнийг бошиглосон бүхэн биелэлээ олсоныг харж болно.

Харин одоо хүн төрөлхтөний ирээдүйд нүүрлэх аюул гамшигийн талаарх гэрээслэлийг хамтдаа сонирхоё.
Ишлэл 2: “Ирээдүйг иш үзүүлсэн бошгууд”, хуудас 145-146
“…Монголын сайн хувь заяатай хүмүүс сүсэг бишрэлээ нэн хичээвэл их хэрэгтэй…, Бурханы шашныг мандуулагч Түвд орноо… Богд Банчин гэгээн, Ламын гэгээн хоёрын зарлиг гарна. Түүнээс хойш барс жилээс 7 сарын 15 хүртэл хятад орос орны амьтанд муу тул…, хойшид Монгол улсын эдлэх зовлон хуучирч нэлээд арилах болно.
…Бас хонин жилийн долоон сарын 11 нд баруун хойт зүгээс их гал одны гэрэл гарч байсан. Түүний шалтгаанаар тэнгэрийн хилэн их болж, хан хурмаст болон найман аймаг, лусын хаад, элдэв шашны сахиус, савдагууд ихэд хилэгнэн орос хятадуудад хөнөөл авчрах болно. Тэр учир шалтгаанаар тэнгэрийн аюул, лусын аюул, газар хөдлөхийн аюул, түүнд хөнөөгдөхийн аюул, цэрэг дайны аюул хийгээд мэдэх мэдэхгүй хижиг өвчний аюул, салхий шуурга тэргүүтэн гал усны аюул нүүрлэнэ… эдгээр муу ёрыг биелэхийн өмнө Алтан гэрэл, Бисман тэнгэрийг сайн уншвал өлзий хутаг болно…” гэх номлоод шашны олон хуврагууд маани мэгзэмийг амны уншлага болгож, Оточ, Дарь эх хийгээд Цагаан шүхэртийн хариулга хийх хэрэгтэй… Ном их уншиж, эргэл хийвээс сайн болно” гэжээ.

Бусад зөнчдөөс ялгаатай нь Богд хутагтуудын гэрээслэлд ирэх цагийн гай гамшигийн хохирол багатай даван туулахад гагцхүү зөв сэтгэл, сүсэг бишрэл, залбирал, ном тус болохыг сургасан байдгаараа онцлогтой.
VIII Богдын халх монгол түмэндээ зориулсан гэрээслэлээс одоо товчхон өгүүлэе.
Ишлэл 3: “Ирээдүйг иш үзүүлсэн бошгууд”, хуудас 148-149, 151,
“Ар халх та нар минь ээ,
Би гурван мянган ертөнцийг өдөр шөнийн хамт товчлон зургаан цагт та нарыгаа эргэх эрхтэй билээ. Жэвзүндарнат би бээр, ар халх юугаан үүрийн харанхуйд нэг, наран гарахад нэг, өдөр дунд нэг, үдшийн бүрэнхийд нэг, өдөрт дөрвөн удаа эргэдэг шүү. Намайг чин сэтгэлийн угаас үнэн сүсэгтэйгээр санадаг хүмүүс нэн цөөн байна. …Та нарын татсан тамхины утаа огторгуйн наран сарны гэрлийг бүрхэх цаг ирж байна. Та нарын уусан архи их мөрөн далай мэт болоод гаталж болохгүй байна.
…Энэ цөвүүн цагт цагаан тамхины үр дэлгэрч гарна. Тэр цагт алт мөнгөө өгч татна. Түүний хойно арван цагаан буянтай үр хүүхдээ даяар өгч татна. Эцэс сүүлд нь өөрийн нүдээ өгч татна биш үү. Хойд төрөлдөө гурван мянган ертөнцийн галав өчтөл Очирт тамын зовлонг үзнэ. Басхүү та нарын хийсэн хилэнц, үйлдсэн нүгэл чинь миний баруун зүүн алган дээр минь эрлэгийн толь мэт илхэн байна…
…Ар халх та нар минь, алт мөнгийг их зүүж, эдэлж хэрэглэвээс амны хишиг заяаны буян чинь зайлах, хойд насанд чинь тамын хадаас, биенд чинь гинж болж эдлүүлэх болно.Энэ цөвүүн цагт алт мөнгийг таван цэнгээс илүү бүү эдэл. Миний үгийг зөрчиж эдэлбээс аливаа муу хорт дайсны гарт түргэн учирч зовох болно шүү”” хэмээн айлджээ.

Алт мөнгөөр авгай хүүхдээ болон алд биесэээ ороож, оюунаар бус эд мөнгөөр баярхан гайхуулах дуртай монголын толгой хоосон баячууд, ядахдаа бурханд сүслэх сүсэг бишрэл байдаг бол энэ сургаалыг нэг хараасай.

Хог тээвэрлэлтийн компаниуд ажил хаяж, хотны хогны асуудал хэл ам татлаад байгаа энэ үед Ногоон эвсэл”ийнхэн ямар мэдээлэл хийх нь сэтгүүлчдэд сонин байлаа.

Ногоон эвсэлийн дөрвөн гишүүн ,Улаанбаатар хотын Ерөнхий менежер Ч. Бат тэргүүтэй хотын захиргааны төлөөлөгчид саяхан Тайваны нийслэл Тайпей хотод хог хаягдлын менежментын чиглэлээр сургалтад оролцож туршлага судлаад ирсэн юм. Тайпей хотодүзэж судалсанаа төрөлх  хотдоо хэрэгжүүлэх санаачилгыг Ногоон эвсэлийнхэн гаргаж, хотын захиргаатай хамтран ажиллахаар болсон байна.

Тайпей хотроос тэдний олж мэдсэн гол зүйл бол иргэд нь эхэлж санаачилан, төр засаг нь дэмждэг, өөрөөр хэлбэл иргэний нийгмийн байгууллага гэдэг зөвхөн төр засагаа шүүмжилдэг бус хамтарч асуудлыг шийдэх гарц хайдаг болохыг ойлгожээ.  Ногоон эвсэл ТББ энэ туршлагыг хэрэгжүүлж, иргэдийн оролцоог идэвхжүүлэн хотоо хоггүй цэвэр, иргэдээ  эрүүл орчинд амьдардаг болгохын төлөө төр засагтай, мөн олон нийттэй хамтарж ажиллахаар болжээ.

Түүнчлэн  олон нийтийн оролцоо ил тод байдлыг хангахад vйл ажиллагаагаа чиглvvлэн, дvvргvvдийн Хог хаягдлын санд хєндлєнгийн хяналтыг тавьж олон нийтэд мэдээлэх, хог боловсруулах тєслvvдийг судлан, асуудлыг шийдвэрлэх vvднээс талуудтай хамтран ажиллах,тухайгаа тэд ярьж байна.  Ногоон эвсэлийнхэн зөвхөн хог хаягдлын менежментийг олон нийтэд таниулан сурталчлах, олон нийтийн оролцоог бvрдvvлэхэд үйл ажиллагаагаа чиглүүлээд зогсохгүй,  “Vндэсний цэцэрлэгт хvрээлэн” цогцолборыг байгуулах ажилд олон нийтийг уриалан идэвхитэй оролцох зэрэг ажлуудыг хийхээр тєлєвлєөд байна.

Одгоогоос нэг жилийн өмнө “Ногоон эвсэл” байг ТББ нь ‘’Хог хаягдлын менежмент’’ жишиг тєслийг “”Мобиком” той хамтарн хэрэгжvvлсэн байна. Уг тєслийг хэрэгжvvлэх хугацаанд БЗД-ийн 14 хорооны консулын гудамжны 33 хашааны 114 єрх айлын 38 тонн хог хаягдлаас 30 тонн хогийг дахин ашиглах боломжтойгоор ангилан ялгах ажлын өрх бүрээр хийлгэсний дүнд, хогийн цэгт ачуулах  ердөө 2 машин хог л гарсан байна. Өөрөөр хэлбэл, биднйи та бидний хаяж байгаа хогийг дахин ашиглаж чадвал хог хаягдал гэж бараг гардаггүйг эндээс харж болно.

Ангилж ялгаагvй тохиолдолд 7-8 машин хог тээвэрлэгдэж мєн ийм хэмжээний хог хаягдлаар хєрсний бохирдол явагдах байсан бол хаягдлыг ангилан ялгаснаар тээврийн зардлыг ойролцоогоор 25 хувь хэмнэж болохыг  тэднйи төсөл хариуулсан байна. Энэхүү бичил төсөл хэргжүүлсний дүнд нийтийн эзэмшлийн гудамж талбай байнгын хяналтад орж хоггvй цэвэр орчин бvрдvvлж чаджээ.

Хог хаягдлыг ангилж ялгах ажил бол иргэн хүн бүрийн хийж чадах энгийн зүйл. гагцхүү иргэд олон нийтэд энэ ажлын ач холбогдлыг таниулах, сурталчлах, байгаль дэлхий, хүрээлэн буй орчноо хайрлан хамгаалах талаар иргэдийн мэдлэг боловсролыг дээшлүүлэхэд чиглэсэн ажлыг даруй хийх л хэрэгтэй байгаа юм. Иргэн үүнийг ухамсарласан тохиолдолд хотын хогний асуудал тэн хагас нь шийдэгдлээ гэж ойлгож болно.

-Оюутолгойн гэрээг Монголын засгийн газар үзэглэх гэж байна. Энэ гэрээг тойроод бид олон жил ярилаа. Ерөнхий үзэл санаа чиг хандлага нь ямар санагдаж байна?

-Энэ бол үнэхээр харамсалтай, том сургамжтай үйл явдал боллоо гэж бодож байна. Монгол орон гадны хөрөнгө оруулалт татаж үндэснийхээ эдийн засгийг хөгжүүлнэ гэдэг бол байх ёстой асуудал. Гэхдээ энэ дээр бид ямар явж ирвээ гэдгийг Бороо гоулд Цайрт Минерал, нарийн сухайт, Төмөртэйн овооны жишээнээс харж болно шүү дээ. Бид ямар ч ашиг олохгүйгээр баялагаа тавиад туучихсан шүү дээ. Энэнээсээ сургамж аваад Оюу толгой шиг стратегийн том газар дээр нарийн чамбай хандаж болох байсан. Одоо хүртэл төр засгийн түвшинд хандаж байгаа хандлагыг хараад зарим талаар их л харамсаж суудаг. Өөрийнхөө дотоод эрх зүй, татварын орчныг бүрдүүлэхдээ зөвхөн банкны өр зээлэндээ баригдсан УИХ-ын гишүүн олигархууддаа хөтлөгдөж батласан шүү дээ. Тэр хуулиар хэдэн тэрбум долларын орлоготой том аж ахуйн нэгж 25 хувийн татвар аваад л үлдэнэ. Ийм байж “Би чиний ашгийн чинь 50 хувийг авах гэсэн юмаа” гэж хичнээн нулимс унагаад ч хэрэггүй.

Одоогийн Оюутолгойн хэлэлцэлийн суурь бол 2006 оны татварын хуулийг өөрчлөхөд тавигдсан. Ер нь 1991 онд Эрдэнэтийн гэрээг өөрчлөхөд 1978-1990 оныг дуустал олсон бүх орлогын 8 хувиар нь орд газрын төлбөр ноогдуулж тооцоолж байсан. Тэрнээс хойш 1997 он хүртэл 6 хувиар төлж байсан юм. Орд газрын төлбөр бол хуулиар 2.5 хувь эсвэл 5 хувь байна гээд тогтоодог зүйл биш л дээ. Энэ бол тухайн орд газрын баялагийн хэмжээ, агуулга ашиглахад гарах зардал, байршил олон юмнаас хамаардаг юм. Гэтэл манайхан ашигт малтмалын хуулиандаа 5 хувь байна гээд хуульчилчихсан. Одоо тэрүүндээ уургалагдаад эрх ашгаа хамгаалж чадахгүй байдалд хүрлээ. Монгол улс үндсэн хуулиар газрын хэвлийн баялаг нийт ард түмний мэдэлд төрийн өмчид байна гэсэн заалтаа хэрэгжүүлж чадсан бол бид Оюутолгой гэдэг ордтой боллоо гэж зарлаад нөөцийг нь батлаад дараа нь ашиглалтын тендер зарлах ёстой байсан.

Гэтэл хайгуул нь дуусаагүй байхад тэр Фрийдланд гэдэг этгээдэд ашиглалтын лиценз өгөөд нөгөөдөх нь барьцаа ахиулаад байна. Тэгээд барьцаанд орчихсон бид. Оюутолгойг ашиглах анхны гэрээний нөхцөлийг Монгол улсын Засгийн газар төр нь өөрөө тогтоож эзэмигчдээ олгох биш Фрийдландын тулгасан гэрээнд шахагдчихлаа. Одоо өөрсдөө хүнд байдалд ороод Фрийландын төслөөр хоёр, гурван удаа гэрээ хэлэлцэл хийгээд өөрсдөө, өөрсдийгөө хүнд байдалд оруулсаар яваад ийм шахаанд орлоо. Одоогийн оруулж байгаа төслөөр бол нийт ашгийн 59 хувийг Монголын тал авах юм шиг ярьж байгаа юм. Миний бодоход энэ хэзээ ч бүтэхгүй. Наадуул чинь ашиг гэж юу гаргахаа сайн мэднэ. Энэ асуудлыг эцэслэн шийдэхэд хамгийн чухал нь Монголд зэс хайлуулах тухай юм. Энэ нөхцөлд Монгол орон өнгөт металлургын салбараа ч, эдийн засгаа ч хөгжүүлнэ, ашиг орлого ч их нэмэгдэх байсан. Харамсалтай нь манай УИХ-ын гишүүд их арчаагүй байдалд байлаа.

УИХ дээр Сангийн яамны сайдын тайлбарлаж суухыг харлаа. Эхлээд Эрдэнэтийн ч, Цагаан суваргын ч, Оюутолгойтой нь зэсийг хамтруулаад хайлуулчих юм шиг том юм яриад сууж байснаа сүүлдээ авто замын хуулинд өөрчлөлт оруулах болохдоо тэртэй тэргүй зэсийн баяжмал энэ замаар тээнэ шүү дээ гэж ярихыг харахад Монголдоо зэсийн үйлдвэр барих сонирхол ч үгүй юм байнаь зөвхөн үгээр олон түмнээ хуурч мэхэлж байгаа нь харагдаж байгаа юм. Ингээд харахад манай төрийн түшээдийн улс төрийн хараа нь биш юмаа гэхэд боловсрол үнэхээр дутаж байгаа нь харамсалтай байна.

Сая гэрээг хэлэлцэж байхад төрсөн сэтгэгдэл бол тийм ч төртэй байх гэж дээ  шүүс алдмаар санагдаж байсан. “Аливаа ард түмэн өөрийнхөө хэр хэмжээгээр төрөө байгуулдаг” гэдэг үг бий. Ард түмний маань хийсэн сонголт энэ, ийм л хүмүүсийг төрд гаргаж ирсэн юм байна л даа гэж бодогдож байлаа.

Орд газрын төлбөрийг ашгийн хувиар бууруулж тооцоод байгаа нь сонин ойлголт л доо. Орд газрын төлбөр гэдэг бол манай баялагийг ашигласаны төлбөр энэ төлбөрийг авч байж Монгол орон тэр баялгийн өмчлөгч нь гэдэг утгаа илэрхийлж чадна ш дээ. Энэ бол үндсэн хөрөнгийн шимтгэлтэй адилхан. Тэрнийг бол ашигтай ч байсан алдагдалтай ч байсан Монголын тал борлуулалтын орлогоос авах л ёстой. Гэтэл одоо ашгийн хувиарлалтын дотор оруулж тооцоод тэрүүгээрээ олон түмнийг хуурч мэхлээд яваад байна. Манайхны хувьд энэ гэрээ их л том сургамж боллоо. Энэ сургамжийг ойлгож чадах уу үгүй юу гэдэг асуудал үлдэж байх шиг байна л даа.

-Гэнэтийн ашгийн татварыг 68 хувийг яваандаа хүчингүй болгохоор оруулж байна?

-Энэ бол Монгол төрийн бодлогоо буруу явуулж ирсний нэг ур дүн юм шүү дээ. Гэнэтийн ашгийн татвар бол зөвхөн алт зэс хоёр дээр байдаг юм биш. Нуурс, төмөр, цайр, нефтэн дээр байж болно л доо. Асуудлыг өргөн хүрээнд хараад зохицуулья гэвэл гэнэтийн ашгийн татвар ярихын оронд тодорхой татварын шатлал хувь хэмжээний тухай асуудал ярих л ёстой байсан байх. Тэгж чадаагүй болохоороо энэтэйгээ зууралдаад нийгмийн асуудлаа ч шийдэж чадахгүй байдалд хурч байх шиг байна. Ер нь татвараа олигтойхон бүтэцтэй хийж чадсан бол энэ тухай асуудал ярихгүй ч байж болно. Манайхан асуудлаа яг ундэснийхээ эрх ашгийн талаасаа бодож ярихаасаа илүү онолын түвшинд хийсвэр сэтгэлгээний түвшинд ярих юм.

-Авто замын тухай асуудал ч хөндөгдөж таарсан?

-Цаашдаа аль нэг хувийн компанид зориулж хууль гаргахаа болих хэрэгтэй юм. Айвенхоуд ийм нөхцлөөр гэрээ хийчихээр дараа нь Таван толгойд орж ирэх этгээд хуулийг чинь өөрчилье л гэнэ шүү дээ. Энэ мэтийгээ бодох л хэрэгтэй байх. Энэ гэрээ гарсаны д араа Эрдэнэтийн гэрээ ямар байдалтай харагдах вэ. Оросын тал гэрээгээ өөрчилье гэвэл яаж хандах вэ гэсэн асуудал ундарна шүү дээ. Энэ бүхнийгээ манайхан бодохгүй байна л даа. Гадны нэг этгээд орж ирээд Монголын нутгийг хөндлөн гулд зам тавьчихаад энэ миний зам би мөнгө авна гээд суугаад байх уу.

-Усны тухай хуульд бас гар хүрсэн?

-Газрын гүний усыг ашиглахад ундны усанд нөлөөлөхгүй гээд манайхан яриад сууж байна. Усыг тэгж өмчлүүлэх асуудал байсан уу үгүй юу гэдгээ сайн бодох ёстой байсан байх даа. Улаанбаатар хотод байгаа Монголын иргэн 1 литр усанд 1 төгрөг төлж байхад Оюутолгойд өөрсдөө илрүүлсэн ус өөрсдөө авна гээд байгаа юм. Ус ч гэсэн Монголын баялаг. Нөөц нь дахиад хэзээ ч нөхөгдөхгүй. Талбайн татвар ч гэсэн дээ га-г нь 5 доллар гээд манайхан дэндүү арчаагүй тооцсон байна лээ. Ийм байдлуудаа эргэж харвал яасан юм дээ гэж бодогдож л байна лээ. Гэхдээ харах чадвар дутагдаж л байна лээ.

-Маргалдаж суухаар үүцээ бушуухан задлая ард түмэн ядуу байна гэх гишүүд олон байсан?

-Энэ бол хоосон мөрөөдөл. Оюутолгойн гэрээ одоо батлагдлаа гэхэд хөрөнгө босгоход хоёр жил зарцуулна дараа нь уурхайгаа барихад таван жил болно. Хүчин чадлаа эзэмшитлээ дахиад 3-4 жил болох биз. Ингээд бодохоор 10-аад жилээс наашгүй. Тэгээд ч аль нэг үйлдвэрлэлийн асуудлыг улс төртэй холбож хутгаж байгаа нь дэндүү арчаагүй асуудал. Ер нь сүүлийн үед манай төрийн сонгуулиуд мөнгөний амлалтын уралдаан болчихсон. Улс төрийн намууд өнгөрсөн сонгуулиар асар их юм амлачихсан. Эд нар тэр амлалтаа 2012 оноос нааш гүйцээж чадахгүй. Яахав одоо тэрийгээ гүйцээхийн төлөө зүтгэсэн улс болж харагдахын тулд ард түмнээ хуурч ийм юм ярьж суугаа юм. Миний бодоход Оюутолгой ашиглалтанд ороод эхний жилүүдэд бараг алдагдалтай ч байж магадгүй. Оруулсан хөрөнгөө эргэж нөхөх, уурхайнхаа нэвтрэлт малталтуудаа хийнэ гээд бодоход нэлээд төвөгтэй асуудлууд бий. Ер нь чин зөвөөр явъя гэсэн бол концессийн хуулиа эхлээд батлачихаад дараа нь энэ гэрээгээ батлах ёстой байсан. Гэтэл одоо концессийн хуулиа энэ гэрээндээ тохируулж батлах байдалд орчихоод байгаагаа УИХ-ын гишүүд өөрсдөө ойлгож байгаа байх.

-Үүний өмнөх Засгийн газраас барьж орж ирсэн гэрээнээс хамаагүй дээр боллоо гээд байгаа?

-Түрүүчийн гэрээний төслийг оруулж ирэхдээ манай ерөнхий сайд УИХ дээр “Би толгойгоороо хариуцна” гээд сууж байсан. Юуг толгойгоороо хариуцах гээд байснаа одоо ойлгосон байлгүй дээ. Яахав дээ түрүүчийн төсөлтэй харьцуулвал байгаль орчны хяналтын, нийгмийн тал дээр нэлээд нааштай асуудлууд орсон байна лээ. Гэхдээ анхны нөгөө төслийн санаа чинь явж л байна лээ. Манайхан хэнтэй гэрээ хийгээд байгаагаа бодох хэрэгтэй. Эцсийн хариуцлагаа хөрөнгө оруулагч хүлээнэ. Гэтэл гэрээнд хөрөнгө оруулагч нь Айвенхоу Майнз Монголиа корпоррешн байгаа юм. Гэтэл гэрээнд гарын үсэг зурж байгаа нь Рио тинто. Тэгэхээр Рио тинто юу хариуцах юм. Хэрвээ наадах нь үйлдвэрээ худалдчихаад ийш тийшээ зугатаад алга болоход арыг нь хэн хариуцах юм гэдэг нь тодорхойгүй байх шиг байна лээ. Энэ бол хамгийн том эрсдэл. Айвенхоу Майнз Монголиа бол Багемын аралд бүртгэлтэй гэж явдаг юм билээ. Багемын аралд бүртгэлтэй компани нэг өдөр л алга болж болно шүү

Одоогоос хориод жилийн өмнө Тайпей хотын иргэдийн өмнө хог хаягдалаа яах вэ гэсэн тулгамдсан асуудал үүсч, цаашид энэ хэвээр үргэлжилбэл эрүүл орчин байхгүй болох нь гэсэн иргэдийн санал шүүмжлэл хүчтэй өрнөсөн байна. Тэр цагаас хойш хотоо цэвэр цэмцгэр байлгах, хог хаягдлыг ангилж ялгах, байгаль орчныг хамгаалахад гэрийн эзэгтэй нар чухал үүрэгтэй болохыг Тайваны ТББ-ууд баталж чадсаны жишээг бид харж байна.

Бидний очсон гэрийн эзэгтэй нарын нийгэмлэг 1987 онд байгуулагдсанаас хойш өдгөө 22 дахь жилдээ үйл ажиллагаа явуулж байгаа ба 「Өрхийн үйлдвэрлэгчийн холбоо, сан」 нэртэйгээр 600 гаруй гишүүнийг эгнээндээ нэгтгэсэн томоохон ТББ болон өргөжжээ.

Эхэндээ тэд хэсэг бүлэгээр нэгдэж нийгэмлэг байгуулж, сургууль, цэцэрлэг, байгууллагаар явж хүмүүстэй уулзаж, хүн бүр гэртээ хог хаягдлаа яаж ангилж ялгах, хаягдал цаасыг ашиглаж ямар зүйл хйиж болох, хуванцар сав, уутны хэрэглээг багасгаж, дахин боловсруулах бүтээгдэхүүн хэрхэн үйлдвэрлэх талаар ярилцаж, таниулах сурталчилгааг идэвхтэй хийж эхэлсэн байна.

Ийнхүү эмэгтэйчүүд зөвхөн гэртээ сууж хүүхэд асарч, хувцас угааж, хоол хийдэг гэсэн ойлголт өөрчлөгдөж, олон нийтийн амьдралд идэвхтэй оролцож нийгмийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулахын хэрээр дэмжлэг, урамшуулал хүртэж ирсэн байна.

Тус холбооны Ерөнхийлөгч Ман Ли Чен нь Ногоон намын гишүүн бөгөөд, тэрээр 「байгаль орчны төлөөх эмэгтэйчүүдийн тэмцэлд хил хязгаар гэж байхгүй」 гэж хэлсэн нь дэлхийн ногоонтнуудын үг байлаа.

Тайваны эмэгтэйчүүд ийнхүү байгаль орчны төлөө тэмцэхдээ, феминизмын асуудлыг тэгтлээ онцолж байсангүй. Гэхдээ өнгөрсөн арван хэдэн жилийн туршид байгаль экологийн төлөө тэмцсэн тэдний тэмцэл, идэвхтэй үйл ажиллагаа нь тэднийг яах аргагүй экофеминизм-ыг төлөвшүүлэхэд хүргэжээ. Эмэгтэйчүүд нэгдэж, санаачилгатай ажиллаж эхэлснээр хойш иргэдийн оролцоо, идэвх санаачилгыг дэмжсэн төрийн бодлого хэрэгтэй болж, улмаар төрийн болон төрийн бус байгууллагын хамтын ажиллагаа хөгжих шатандаа орсоныг бид харлаа.

Төрийн бус байгууллагууд нь идэвхтэй, санаачилгатай , өндөр боловсролтой иргэдээр хүрээлүүлж, төрөөсөө дэмжлэг авч, хамтарч ажилладаг болохоор Тайваны нийгэм хөгжингүй, иргэд нь үүргээ ухамсарласан, хот нь цэвэр цэмцгэр байдаг байна

Түвд Монголын хэргийг эрхлэх хорооны Ерөнхийлөгч Су-До Као  хэмээх залуухан эр цаад талын өрөөнөөс гарч ирж манайхантай мэндчилэн нэрийн хуудасаа солилцоход мөнөөх хуудсан дээр “cabinet minister” /сайд/ гэсэн үг бичээстэйг үзээд жаахан гайхш төрсөнөө нуух юу байхав. Гэтэл өнөө хүртэл миний мэдэхгүй явсан нэгэн сонирхолтой түүхийг хожим нь мэдсэнээ энд үл өгүүлэн аялалыг талаар сурвалжилгаа үргэлжлүүлье.

Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд, төр засгийн  зүгээс Улаанбаатар хотын  Ерөнхий менежер Ч.Бат тэргүүтэй таван хүн,  ТББ-аас “Ногоон эвсэл”-ийн тэргүүн О.Бум-Ялагч тэргүүтэй дөрвөн хүн оролцсон юм.

Уулзалт хятад хэл дээр явагдсан тул орчуулагчид найдахаас өөр аргагүй болов.  Орчуулга бүдэг бадаг, тулга тойрсон хэдхэн үгэнд эргэлдээд байлаа. Аялалын багийнхан орчуулагчийнхаа чадварт бүгдээрээ эргэлзэж эхлэв. Ч.Бат дарга ууртай байгаа нь царайнаас нь илт. О.Бум ч түүнээс дутуугүй бухимдсан юм. Харин Тайвань нөхөд маань л тайван байгаа харагдсан.

Богинохон өрнөсөн албан ёсны уулзалтын дараа ноён  Су-До Као англи хэлээр ярьсан нь бидэнд арай илүү ойлгомжтой байдлыг үүсгэв.

Дэлхийн хаана ч аялсан хүмүүс англи хэлээр бие биенээ сайн ойлголцдог. Тийм ч учраас аялагчдын хувьд англи хэлний мэдлэг нэн тэргүүний шалгуур байдаг. Тайванд аялсан манай багийнхны олонхи нь хятад хэл мэдэхгүй боловч англи хэлээр бараг бүгд ойлголцож байлаа.

Тайваньд англи хэлээр ярьдаггүй хүн гэж бараг байхгүй. Хар захын наймаачин хүртэл сайн ярина. Тийм болохоор бидний аялалд хэлний саад бараг байгаагүй гэж болно. Цөөн хэдэн уулзалтыг эс тооцвол ажил хэргийн бараг бүх уулзалт ярилцлага англи-хятад хэл дээр өрнөсөн юм.

Харин дан хятад хэлээр явагдсан хоёр удаагийн уулзалтын дараа манай багийнхан орчуулагчийн чадварт нэлээд шүүмжилтэй хандаж байсан юм. Бидний дунд хятадаар бага зэрэг ярьчихдаг ганц нэг хүн байлаа. Тэдний хэлснээр манай орчуулагч 「мянган тонн хог хаягдал гэхийг 「нэг тонн」 гээд л аваад хаячихаж. Мөн тэрээр  албан ёсны нэр томьёо огт мэдэхгүйн дээр, монгол хэлээ ч муу мэддэг бололтой. Тухайлбал хороо, дүүрэг гэж юу байдаг, аль нэгж нь том болохыг ч ойлгохгүй байсан нь орчуулгад нь нэлээд хүндрэл үүсгэв. Орчуулагч бүсгүй Хүмүүнлэгийн их сургуулийг дүүргээд Тайванд хэлний сургуульд сурч байгаа оюутан аж.

Орчуулагчийн ажил хүнд хэцүү. Тэр тусмаа хоёр улсын хоорондох албан ёсны уулзалт дээр орчуулга хийнэ гэдэг хариулагатай даалгавар.

Эцэст нь хэлэхэд гадаад хэл үзэх сайн хэрэг. Гэхдээ эх хэлээ муугүй мэддэг байх нь чухал. Олон хоногийн турш орчуулагч хийхдээ бидний зүгээс өгсөн зөвөлгөө, шүүмж, тоглоом шоглоомын хооронд хэлсэн үгс түүнд нэлээд том сургамж болох байх аа.

Хойч үе маань гадаад улс оронд сурч боловсрохын зэрэгцээ эх хэлээ бас сайн эзэмших хэрэгтэй юм.