МОНГОЛД УСНЫ НӨӨЦИЙН МЕНЕЖМЕНТ ДУТАГДАЖ БАЙНА

Зураг: Мөнгөн ус гол, Мөнгөн ус гол, нуурыг бохирдуулж байна

Монгол Улсын нийт хүн амын 60 гаруй хувь нь эрүүл ахуйн шаардлага хангасан, баталгаат ундны усаар хангагдаж чадахгүй байна. Гэр хорооллын оршин суугчид, хөдөөгийн мэалчид хоногт дөнгөж 5 – 10 литр ус хэрэглэж байхад, хот суурин газар орон сууцанд оршин суугчид хоногт 230 – 350 литр ус хэрэглэдэг бөгөөд усны үнийн хуьд харилцан адилгүй байдаг. Манай улсын нийт хүн амын 30,8 хувь нь төвлөрсөн цэвэр ус түгээх цэг буюу худгаас, 9,1 хувь нь булаг шанд, гол горхи, цас мөсний усыг ахуйдаа хэрэглэдэг.    Дэлхийн бусад оронтой харьцуулахад Монгол орны цэнгэг усны нөөц нь хүний үйл ажиллагааны нөлөөлөлд харьцангуй бага өртсөн ч томоохон хот суурингуудын орчимд усны бохирдол, хомсдолын удтал нүүрлээд байна.

Уур, Усны нөөцийн нэгдсэн менежментийг яаралтай хэрэгжүүлэх шаардлагатай: Цэнгэг ус нь гол, цөөрөм, булаг, шанд ба газрын доорх гүний уснаас тогтдог. Гэтэл сүүлийн жилүүдэд эдгээр нь ширгэж бохирдон доторх амьдарч буй амьдад үй олноор үхэж байна. НҮБ – аас гаргасан судалгаагаар дэлхийд нэг тэрбум хүн ундны цэвэр усаар гачигдаж амьдардаг бөгөөд өдөрт 5000 орчим хүүхэд үүнээс болж нас барж байна. Мөн 2,6 тэрбум хүн  цэвэр усны эх үүсвэргүй амьдардаг гэсэн тооцоо гаргасан нь дэлхий нийтийг түгшээж буй.

Монголын усны нөөцийн хомсдол: ган, газрын доройтол, цөлжилт, ой мод, биологийн төрөл, зүйлийн хомсдол, байгалийн гамшиг нь ихэвчлэн усны зохисгүй ашиглалтаас үүдэлтэй байдаг. Уур амьсгалын дулаарлаас үүдэлтэй эх газрын хэвлий, хөрс хэвийн байдлаас илүү халснаар хөрсний чийг хатаж, гол, горхи, нуур, цөөрөм ширгэж цөлжилт хуурайшилт эрчимтэй явагдаж байна. Нөгөө талаас хүн амын түргэн өсөлт, эдийн засгийн хурдацтай хөгжил, байгалийн баялгийн хэрэгцээ, ашиглалт ихсэхийн хэрэгцээ, ашиглалт ихсэхийн хэрээр ус хомсдох болжээ. Туул, Орхон, Тамирын гол, Хөвсгөл далай гээд бидний бахархал болсон гол мөрөн, нуурууд хүмүүсийн зүй бус үйлдлээс болоод ихээхэн багасч, байгалийн тэнцвэрт байдлаа алдах болсон. Манай орон төв Азийн хамгийн хуурай далай тэнгисээс алсад оршдог бүс нутаг билээ. Дэлхий нэгж талбайд ногдох усны нөөцөөр харьцангуй багад тооцогддог. Монгол орны усны нийт нөөц нь 609,5 км.кв байдаг. Түүний зургаан хувийг нь гол, мөрөн, 82 хувийг нуур, 10,3 хувийг нь мөсөн гол горхи эзэлдэг. Мөн гадаргын усны нөөц туйлын жигд бус тархацтай байдаг. Үүний 63,4 хувь нь Хөвсгөл нуурт агууллагддаг. Энэ нь манай бүх цэвэр усны нөөцийн 74,6 хувийг эзэлдэг. Үүнээс зургаан хувь нь гол мөрөн болж урсан бидний өдөр тутмын хэрэгцээнд хэрэглэгддэг. Гэтэл сүүлийн үеийн судалгаагаар 683 гол, горхи, 1484 булаг шанд, 760 нуур тойром ширгэсэн гэсэн баримт байна. НҮБ –аас гаргасан мэдээгээр 2015 он гэхэд хүн төрөлхтний 75 хувь нь цэвэр усны гачигдалд орж болзошгүй гэсэн тооцоо гарчээ. Манай орон цэвэр усны нөөцөөр хязгаарлагдмөалд тооцогддог.

Хүн амын усан хангамжийн тэгш бус орчин: Монгол Улсын нийт хүн амын 60 гаруй хувь нь эрүүл ахуйн шаардлага хангасан, баталгаат ундны усаар хангагдаж чадахгүй байгааа нь эрүүл ахуйн баталгаагүй, амьдралын тэгш бус нөхцлийг бүрдүүлж байна. Гэр хорооллын оршин суугчид, хөдөөгийн мэалчид хоногт дөнгөж 5 – 10 литр ус хэрэглэж байхад, хот суурин газар орон сууцанд оршин суугчид хоногт 230 – 350 литр ус хэрэглэж байна. Хот, хөдөөгийн хүн амын усны хэрэглээ нь зөвхөн хэмжээний хувьд тэгш бус байгаад зогсохгүй усны үнэ нь мөн харилцан адилгүй байдаг.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн судалгааны дүнгээс / Л. Нацагдорж, П.Батима / үзвэл хүний үйл ажиллагааны нөлөөлөл болон уур амьсгалын хувьсалт, өөрчлөлтийн хам нөлөөгөөр сүүлийн 40–50 жилд Монгол орны байгаль орчинд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт гарч энэ нь цөлжилт, хөрсний элэгдэл идэвхжих, усны нөөц, биологийн элдэв төрөл, зүйл хомсдох зэргээр илэрч байна. Нийт нутгийн хэмжээгээр гол мөрний нийлбэр урсац 1990 –ээд оны дунд үеэс буурсаар 2000 онд хамгийн бага хэмжээндээ хүрчээ. Өндөр уулын мөнх цас, мөсний талбай 1946–1952 оны үеэс 1990 –ээд он хүртэл зургаан хувь хүртэл буурч, цас мөсний хайлалт өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байна.  Цаашилбал ус ашиглалтын байдал, усны хомсдол болон биологийн төрөл зүйлүүдийн бууралт зэрэг нь өнөөгийн менежментийн арга хэлбэр цаашдын тогтвортой нөхцлийг хангаж чадахгүй болсныг харуулсаар байна. Тиймээс усны хомсдол болон нийгмийн тогтвортой хөгжлийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд экосистемийг хамгаалах зарчимд тулгуурласан урт хугацааны арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэхийг дэлхий нийт эрмэлзэж буй ажээ. Усаа үргэлж цэвэр байлгахын тулд Дэлхийн байгаль хамгаалах сан / WWF / дараах хоёр чиглэлийг баримталж байна. Үүнд: 1,Нуур, ус, намгархаг газрын хамгаалалтыг нэмэгдүүлж түүний ашиглалт болон менежментийг сайжруулах, 2.Газар, ус, экосистем хоорондын нарийн уялдаа, холбоог харгалзан гол, мөрнийг илүү өгөөжтэй ашиглахыг чухалчилж байна. Тэгвэл жишээ нь:  Манай хөрш Хятадууд бохирдсон нуур болон голоо цэвэрлэж байна.  Тэд ногоон замаг иддэг энэхүү цагаан загасыг хамгийн том үзэсгэлэнтэй гол нуурууддаа тавьж байгаа. Сүүлийн жилүүдэд аж үйлдвэржилтийн нөлөөгөөр гол нууруудад хорт ногоон замаг ихээр үүсэх болжээ. Гадаргын  ус бохирдож, ундарга нь татарсаар  л . . Бид ӨӨрсдийгөө боомилж буйгаа хэзээ ухаарах бол?

Манай орон 3811 гол мөрөн, 7000 орчим улаг шанд, 3500 нуур, 187 мөсөн гол, мөнх цас, улсын чанартай 120 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газартай. Усны нийт нөөц 38,8 шоо км бөгөөд үүнээс жилд ашиглах боломжит усны нөөцийн хэмжээ 34,6 шоо км, үүний 22 шоо км нь гол мөрний ус, 12,6 шоо км - ыг газрын доорх ус бүрдүүлдэг байна. Нуурын усны эзлэхүүн 500 шоо км, үүнээс 900 шоо км нь давстай. Мөнх цас мөсөн голуудад 63 шоо км ус агуулагдаж байдаг. Манай нийслэл Улаанбаатар хотод гэхэд нийт 182 ил задгай ус, 72 гол горхи, 86 булаг шанд, 20 рашаан ус, дөрвөн нуур цөөрөм байсан гэнэ. Эдүгээ ихэнх нь өнөөдр ширгэж үгүй болжээ.

Улаанбаатарын дундуур урсдаг цөөн хэдэн гол дотроо иргэд нь машинаа, хивсээ угааж, хогоо дүүргэснээс болж усны ундарга зогслоо. Хөдөө орон нутагт усан цахилгаан станц барьж хамаг усаа юүлээд дууслаа. Байнгын урсгалтай, усны нөөц ихтэй гэгддэг Туул, Тэрэлж, Хүйн голуудын усны түвшин багасч, Сэлбэ, Улиастай, Түргэн, Гачуурт, Хуйндайн голууд адгаасаа тасарч алга болжээ. Ийнхүү гадаргын ус ширгэж байгааг уур амьсгалын өөрчлөлт, байгалийн гамшигт үзэгдэл хэмээн тайлбарлах нь ихэслээ. Нийслэлийн алслагдсан дүүрэг Багануурт нүүрсний уурхай нээснээр Хужирт, Хуцаа гол, Нүүрэнтийн рашаан бүрмөсөн ширгэсэн. Туул голын сав газарт 500 мянган га ойн сан байсан бол ойн талын 19484 га, ойн нөөц 35 хувиар буурчээ. Голын сав газрын ой мод багассанаас голын урсац 9,6 хувиар буурсан байна. Саяхан Туул голын усны бохирдолд шинжилгээ хийхэд идэмхий натри их хэмжээгээр агуулагдаж байв. Хот төлөвлөлтийн буруу үйл ажиллагааны харгайгаар Туул голын орчимд 40 гаруй арьс ширний үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулдаг. Тэдгээр үйлдвэрүүд бохир усаа төв цэвэрлэх байгууламжаар дамжуулан цэвэрлэдэг гэх боловч ус цэвэршүүлэх явц хангалтгүй байдаг. Мөн арьс шир боловсруулахад хром хэмээх химийн хорт бодис маш ихээр ялгардаг бөгөөд энэ нь зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс хэтэрвэл хүний биед хорт хавдар үүсгэдэг аж. Хромын зөвшөөрөгдөх хэмжээ нь 0,5 милограмм байвал зохистой гэж үздэг. Гэтэл энэ бодисоор Туул гол маань аль хэдийн бохирдоод амжсан байх юм.

Сүүлийн 10 жилд хот суурин газруудад ус хангамжийн 50 орчим төвлөрсөн систем барьж ашиглалтанд оруулсан гэдэг. Манай улсын нийт хүн амын 30,8 хувь нь төвлөрсөн цэвэр ус түгээх цэг буюу худгаас, 9,1 хувь нь булаг шанд, гол горхи, цас мөсний усыг ахуйдаа хэрэглэж байгаа тооцоо гарчээ. Улаанбаатар хотын ундны цэвэр усны нөөцийн асуудал толгойны өвчин болоод байхад нийслэлийн нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй тоосгоны 19, хайрганы 32, асфальтын дөрөв, арьс шир боловсруулах 76 үйлдвэрээс гарч байгаа хог хаягдал, хорт бодисын хэмжээ замбараагаа алдаад байна. Гадаргын  ус бохирдож, ундарга нь татарсаар  л . . . Бид өөрсдийгөө боомилж буйгаа хэзээ ухаарах бол?! Ямар усыг бохир ус гэх в%D