Ногоон түмпэн, дэгээ төмрөөр зэвсэглэсэн ажилгүйчүүдийг бид нинжа хэмээн цоллоод олон жил өнгөрсөн. Тэдний эгнээнд малчид дагаар орж эхэллээ. Хэдхэн цагийн дотор хэдэн арван метр шороо ухах хүчтэй хүн хархнуудын арми ядуурал нэмэгдэхийн хэрээр улам бүр хүрээгээ тэлсээр байна. Анх алтны шороон ордын үлдэгдэл дээр дадлагажиж мэргэшсэн нинжанууд өдгөө бүр зарлигаар дархалсан онгон дагшин газрыг, тусгай хамгаалалттай нутагт хүч түрэн орох боллоо. Угтаа бол алтны уурхайнуудыг усан бууны хамгийн хоцрогдсон технологи ашиглахыг төр анхнаасаа зөвшөөрсөнд хамаг учир байгаа юм.

Хууль бусаар алт олборлогчид хоёр жилийн өмнө Говийн бага дархан цаазат газрын Б хэсгийн Модон шанд орчмын хэд хэдэн толгодыг ухаж амжсан. Дархан цаазат газарт 150 гаруй нинжа химийн онцгой хортой бодис мөнгөн ус, цианит натрийг их хэмжээгээр хэрэглэж байсан баримтууд нотлогдов. Ханаж, цадахаа мэдэхгүй тэд байгалийн өвөрмөц тогтоц, содон шинж тэмдгээрээ тусгай хамгаалалтад багтсан Сүүж уулыг эрэмдэглэж хаясан жишээ ч бий. Зөвхөн энэ хэсэгт нинжануудын ухсан нүхийг булж, нөхөн сэргээхэд улсаас 6.5 сая төгрөг зарцуулсан байх юм. Цаашлаад Өмнөговь аймгийн Хатанбулаг сумын Тэнгэр нуурын орчмын гурван газарт тэсэлж дэлбэрэх бодис ашиглан 10 гаруй метр гүн ухсан байв. Техникээр нөхөн сэргээлт хийх ямар ч боломжгүй иймэрхүү газрыг цэвэрлэх ял байгаль хамгаалагчдад ногддог жишиг тогтчихоод байна.

Үүнээс гадна Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын нутаг дахь улсын тусгай хэрэгцээнд орсон газар руу өнгөрсөн намар хувиараа алт олборлогчид дахин дайрлаа. 120 гаруй автомашин хөлөглөсөн 200-гаад нинжаг төрөөс томилогдсон хүмүүс хэдэн өдөр хөөцөлдсөний эцэст уулнаас буулгасан. Энэ ажилд орон нутгийн төсвөөс гэхэд гурван сая төгрөг, 800 литр шатахуун зарцуулсан гээд бод доо. Иймэрхүү кампанит ажил олон жил, олон удаа, олон газар өрнөж байгаа ч ач тусаа өгсөнгүй. Уг нь энэ ажил нинжа нэртэй иргэдийн амь нас, цаашлаад байгаль орчин, нийт ард түмний эрүүл мэндийг хамгаалж буй хэрэг. Гэвч алтны төлөө нүдээ ухаад өгөхөөс буцахгүй хүн хархнуудад үүнийг ойлгох ухамсар алга. Эрдэнэ агуулсан газруудад эргээд үүрлэчихдэг хүмүүс. Тэдний онгичиж хаясан газар хоёр жилийн өмнө лав 1000 га-гаас хол даваад байв.

Улсын төсвөөс хумсалсан хөрөнгө үүгээр дуусахгүй ээ. Хувиараа алт олборлогчид мөнгөн усны бохирдол хэдхэн жилийн дотор Монголыг бүхэлд нь нөмрөх хэмжээнд хүртэл эрчимтэй ажиллаж байна. Химийн онцгой хортой бодисын ангилалд багтдаг мөнгөн ус нь хүний төв мэдрэлд нөлөөлөөд зогсохгүй, 3-4 үе дамжиж хордуулдгаараа тун аюултай бодис. Мөнгөн уснаас үүдсэн үр дагаврууд Монголд гараад эхэлснийг эрдэмтэд хэдийнэ баталсан. Төрөлхийн мэдрэлийн согогтой, саажилттай хүүхдүүд мөнгөн ус ихээр хэрэглэсэн сумдад төрж байна. Энэ бол монголчуудын хувьд эмгэнэл, том аюул юм. Цаашлаад энэ нь Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдалд хамаатай асуудал. Гэвч төв мэдрэлийн системийн согог гажигтай, тархины эмгэгтэй, ээрч гацдаг, хөл гар нь саажилттай хүүхэд Монголд жилд хэдээр нэмэгдэж байгааг хэлж мэдэхгүй юм. Хортой, хөнөөлтэйг нь мэдсээр атлаа хэрэглэсээр байгаа нинжануудад бусдыг биш юм гэхэд өөрийн үр хүүхдээ бодох ухаан байдаг болов уу.

Улсын хэмжээнд нийт найман аймагт иргэд, аж ахуйн нэгжүүд химийн бодис хууль бусаар ашиглан алт олборлож, 200 мянга орчим тонн шлам бий болсныг өнгөрсөн жил тогтоосон. Нийт 37.3 мянган га талбай мөнгөн усанд бохирджээ. Үүнийг саармагжүүлж, цэвэршүүлэхэд шаардлагатай гурван тэрбум гаруй төгрөгийг Засгийн газрын нөөц хөрөнгөөс гаргахаар шийдвэрлэсэн. Энэ бага мөнгө биш ээ.
Цаашлаад Япон улсын Засгийн газар болон НҮБ-аас Хүний аюулгүй байдлын төлөө итгэлцлийн сангаар дамжуулан “Нийслэлийн захын хорооллын болон хувиараа алт олборлогчдын нийгэм, эдийн засгийн эмзэг байдлыг бууруулах” төсөл хэрэгжүүлж буй. Уг төслөөр нийт 988,235.89 ам.доллар буюу 109.7 сая иений дэмжлэг үзүүлэх гэнэ.

Харамсалтай нь, энэ мэтээр Монголын, Японы ард түмний халааснаас гарч буй мөнгөнд үнэ цэнэ гэж алга. Нинжанууд яг одоо ч бохирдуулсаар, ухсаар, хайсаар яваа.
Сүүлийн жилүүдэд малчид хүртэл алт хайн бэдрэх боллоо. Хонио хариулангаа металл хайгчаар “шар юм” эрж яваа малчид ялангуяа Баянхонгорт хай сайгүй таарна. Хадаасыг хүртэл алт болгож харах нь холгүй улайрсан тэднийг солиорсон гэхэд ч багадна. Ямар нэг металл илрүүлсэн дохио өгөх тоолонд газар ухаж суугаа малчин монголтой таарвал царайг нь нэг хараарай. Өрөвдмөөр төрх, шуналтай харц бэлчиж байх вий. Зарим айл алттай газар олбол гэрээ дээр нь бариад ухаж эхэлнэ. Энэ солиорол Монголыг бүхэлд нь залгивал яах вэ.

Уг нь Бичил уурхайн тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн бариад багагүй хугацаа өнгөрлөө. Цаад утгаараа энэ асуудал үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой ч хойшлогдсоор байна. Юутай ч ирэх чуулганаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалтад багтжээ. “Бичил уурхайн тухай хуулийн төслийг дахин нягтлах, илүү боловсронгуй болгох цөөнгүй асуудал бий. Иймд хэлэлцэх хугацааг хойшлуулсан” хэмээн төсөл боловсруулагчид тайлбарлаж байна. Гэтэл хуулийн сургаар нинжанууд улам бүр газар авч, догширч байх. “Төр, засгаас биднийг дэмжиж байгаа. Удахгүй хууль батлагдахаар дуртай газраа алт угааж болно. Тэр үед та нар ингэж хөөж чадахгүй” хэмээн омогдох нинжануудтай олон таарсан. Үнэндээ тэдэнд хууль батлагдсанаар юу өөрчлөгдөх, ямар журманд орох, хэдэн төгрөгийн татвар төлөх вэ гээд наад захын мэдлэг, мэдээлэл алга.

…Албан бус судалгаагаар хувиараа ашигт малтмал олборлогч 100 мянга хол давсан. Арга ядсандаа нинжа болсон гэмгүй, даруу хүмүүс тэдний дунд амьдарч л байгаа. Гэвч эвгүйхэн харвал цохиод авахад бэлэн хүн араатнууд нь дэндүү олон аж. Итгэхэд бэрх аймшигтай гэмт хэрэг, хулгай дээрэм нинжа цугласан хотхонд тасардаггүй. Ганц жишээ татъя. Эрхий хурууны толион чинээ алт олоод залгичихсан нэгнийгээ хөнөөсөн ноцтой хэрэг гарсан. Хамтарч ажилладаг байсан нэг нь мэдчихээд түүнийг хөнөөж, гэдэснээс нь мөнөөх алтыг хайгаад сууж байхдаа баригдсан явдал ч бий. Үнэндээ Монгол Улсын хүн амын данснаас тэдний хэд нь хасагдаж, хэд нь шороонд даруулж, хэд нь ухсан нүхэндээ амьсгал хурааж байгааг бид мэдэхгүй ээ. Харин хүн амын эрүүл мэнд, байгаль орчинд алхам тутамдаа их хэмжээний хохирол учруулсаар байгаа нинжануудаа бүрмөсөн харх болж хувирахаас нь өмнө эрүүлжүүлж авах юмсан